Wat is bewustzijn?
Bewustzijn is een begrip dat we vaak gebruiken, maar zelden werkelijk onderzoeken. We spreken over bewust zijn, bewustwording of bewustzijnsontwikkeling, terwijl het fundament waarop deze woorden rusten meestal onduidelijk blijft.
In dit artikel wil ik uitleggen wat bewustzijn voor mij is, waarom het zo’n centrale rol speelt in mijn werk, en hoe ik tot dit inzicht ben gekomen.
Het dominante wetenschappelijke beeld
Binnen de moderne wetenschap wordt bewustzijn meestal gezien als een product van hersenactiviteit. Gedachten, gevoelens en ervaring zouden voortkomen uit neuronen die signalen uitwisselen. Dit idee wordt vaak gepresenteerd als vanzelfsprekend, maar in feite is het een theorie die haar oorsprong vindt in het denken van zo’n vierhonderd jaar geleden.
Dat wereldbeeld ontstond in een tijd waarin materie werd gezien als het primaire fundament van de werkelijkheid. Bewustzijn werd daarbinnen iets secundairs: een bijproduct van voldoende complexe materie.
Wat moderne natuurkunde laat zien
Met de kennis van nu is dat beeld steeds moeilijker vol te houden. De moderne natuurkunde – en in het bijzonder de kwantumfysica – laat zien dat materie niet fundamenteel is, maar ontstaat uit energie. Wat wij ervaren als vaste werkelijkheid blijkt op het diepste niveau een dynamisch veld van mogelijkheden.
De cruciale vraag is dan: wat organiseert energie tot materie?
Tot op heden bestaat er geen sluitende verklaring die dit proces volledig vanuit materie zelf kan verklaren. Het enige concept dat logisch én consistent overeind blijft, is bewustzijn. Niet als bijproduct, maar als voorwaarde.
Bewustzijn niet als menselijk bezit
Een groot probleem in veel wetenschappelijke benaderingen is dat bewustzijn wordt gezien als iets specifiek menselijks. Alsof het pas ontstaat wanneer een brein voldoende complex wordt.
Die aanname beperkt het begrip bewustzijn ernstig. Wanneer bewustzijn uitsluitend aan mensen wordt toegeschreven, kan het niet langer dienen als verklarend principe voor leven zelf.
Mijn perspectief is radicaal eenvoudiger:
Bewustzijn is niet iets wat je hebt – het is iets wat is.
Het is niet exclusief voor mensen, maar de basis van alle levende systemen.
Van persoonlijke vraag naar onderzoek
Mijn eigen zoektocht naar bewustzijn begon niet vanuit nieuwsgierigheid, maar vanuit noodzaak. Na het overlijden van mijn vrouw Ben kwam ik bij een onontkoombare vraag:
Wat is leven eigenlijk – en wat is dan dood?
Om die vraag te kunnen beantwoorden, begon ik te lezen. Eerst in boeddhistische teksten, die mij wezen op bewustzijn als fundament van ervaring. Daarna volgden wetenschappelijke disciplines: cellenleer, epigenetica, informatietheorie, filosofie en kwantumfysica.
Opvallend genoeg wees alles, vanuit totaal verschillende invalshoeken, naar hetzelfde principe.
Bewustzijn en leven
Wanneer je leven niet definieert als een verzameling biochemische processen, maar als een continu proces van waarnemen, interpreteren en reageren, wordt bewustzijn onmisbaar.
Zelfs op celniveau vindt een vorm van informatieverwerking plaats. Cellen nemen waar, reageren op hun omgeving en passen zich aan. Dat vraagt geen menselijk brein, maar wel een vorm van bewust aanwezig zijn in het proces.
Bewustzijn en leven blijken daarmee geen gescheiden fenomenen, maar twee woorden voor hetzelfde onderliggende principe.
Bewustzijn en ervaring
Voor mensen krijgt bewustzijn een extra laag: betekenisgeving. Wij reageren niet alleen op prikkels, maar op de betekenis die ons denken – grotendeels automatisch en onbewust – daaraan toekent.
Dat verklaart waarom twee mensen in exact dezelfde situatie iets totaal anders kunnen ervaren.
In mijn werk als coach en trainer richt ik mij daarom niet op gedrag of gedachten op zichzelf, maar op het proces waaruit ze ontstaan.
Bewustzijn als vertrekpunt
Wanneer bewustzijn het vertrekpunt wordt in plaats van het eindproduct, verandert alles:
- problemen blijken geen vaste eigenschappen te zijn
- gedrag blijkt logisch vanuit ervaren betekenis
- verandering ontstaat niet door controle, maar door inzicht
Dit inzicht vormt de basis van XLence en NextGen NLP.
Tot slot
Bewustzijn is geen mystiek concept en ook geen filosofische luxe. Het is het meest fundamentele principe dat we hebben om leven, ervaring en verandering te begrijpen.
Niet als iets dat het brein maakt, maar als datgene waarbinnen het brein verschijnt.
